شكل بازارچه پرازدحامى درآمده بود . از جمله مسافران پرنس رويس « 1 » سفير آلمان بود كه به اعتماد قول رئيس الوزرا حركت كرده و محل مأموريت خود را ترك گفته بود . سپهسالار وزير جنگ و كامران ميرزا ( پدر مادرى شاه ) و صمصام السلطنه بختيارى و عده‌ى ديگر از رجال كهنسال به دربار رفتند تا شاه را از رفتن به اصفهان منصرف كنند . ساعتى بعد سفراى روس و انگليس نيز به آنان پيوستند و هرچند كه احمد شاه بار اول سفراى دو دولت را نپذيرفت ولى سرانجام به حضور او بار يافتند و صريحا به او يادآورى كردند كه در صورت عزيمت از تهران ، او را از سلطنت خلع كرده ، ديگرى را به جاى او خواهند نشانيد . احمد شاه چنان‌كه عادت او بود و بر اصل دموكرات منشى كه داشت ، اخذ تصميم در اين‌باره را به هيئت دولت واگذار كرد و عاقبت دولت از تصميم انتقال به اصفهان منصرف گرديد و اين مراتب هفته بعد به وسيله‌ى موتمن الملك رئيس مجلس به نمايندگان كه در قم بودند ؛ ابلاغ گرديد . عده‌اى از نمايندگان به تهران بازگشتند و عده‌ى ديگر در آن شهر ماندند . ضمنا نيروهاى روسيه تزارى از آمدن به تهران خوددارى كردند و چون تا حدود كرج پيش آمده بودند ، به دستور سفير روس به قزوين عقب نشستند . دولت ملى كميته‌ى دفاع ملى كه در قم از سران دموكرات مانند سليمان ميرزا ، ميرزا سليمان خان ميكده ، ميرزا محمد على خان كلوپ ( فرزين ) ، وحيد الملك ( شيبانى ) ، حاج فطن الملك ( جلالى ) ، اديب السلطنه سميعى و عده‌ى ديگر تشكيل شده و با شونمان مأمور دولت آلمان همكارى مىكرد ، همين‌كه قواى روسيه از دو طرف به قم هجوم بردند و نيروهاى ژاندارم و چريك داوطلب را درهم شكستند ، از قم به كاشان و از آنجا به اصفهان رفتند و عده‌ى زيادى از احرار و مجاهدين دوره‌ى انقلاب بزرگ از هر صنف و طبقه نيز با آنان همراه شدند . ضمنا رؤساى احزاب ديگر مانند سيد محمد صادق طباطبايى از حزب اعتداليون و سيد حسن مدرس و امثال آنان نيز به اصفهان رفتند . اين دسته‌ها و گروه‌ها به تدريج از اصفهان به جانب باختران كه آن زمان در تصرف نيروهاى عثمانى بود ، مهاجرت كردند و در آن شهر نظام السلطنه ( ما فى ) نيز به آنان پيوست و يك دولت ملى به رياست نظام السلطنه تشكيل گرديد كه مدرس وزير عدليه و فرزين و فطن الملك و صور و سالار لشكر وزراى ديگر آن بودند . شايد دولت ملى در باختران مىتوانست با كمك نيروهاى عثمانى و آلمان و با مساعدت

--> ( 1 ) - پرنس هانرى سى و يكم دورويس Prince Henri xxxide Reuss